Masz mętlik w głowie, gdy ktoś raz mówi „firma”, raz „przedsiębiorstwo”, a jeszcze indziej „działalność gospodarcza”? Z tego tekstu dowiesz się, jak te pojęcia rozróżnia prawo i jak używać ich świadomie. Dzięki temu łatwiej zaplanujesz strukturę swojego biznesu, podpiszesz umowę czy wypełnisz wniosek do urzędu.
Czy przedsiębiorstwo to firma?
W języku potocznym większość osób odpowie: tak, przedsiębiorstwo to po prostu firma. W przepisach wygląda to inaczej i to rozróżnienie bywa dla ciebie bardzo istotne przy umowach, sukcesji czy sprzedaży biznesu. Polski Kodeks cywilny oraz prawo przedsiębiorców dość precyzyjnie dzielą te pojęcia, mimo że w codziennym języku często się mieszają.
W prawie cywilnym przedsiębiorstwo to nie właściciel ani sama działalność, ale „zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej” (art. 55 KC). Chodzi więc o cały „organizm gospodarczy” składający się z majątku, umów, praw, marki czy know-how. Z kolei firma nie oznacza ani spółki, ani biznesu jako całości. Jest to po prostu nazwa, pod którą działa przedsiębiorca.
W języku prawnym firma to nazwa przedsiębiorcy, a przedsiębiorstwo to zespół składników służących prowadzeniu działalności gospodarczej.
Kim jest przedsiębiorca, a czym jest przedsiębiorstwo?
Bez zrozumienia pojęcia przedsiębiorcy trudno mówić o przedsiębiorstwie. Ustawy wyróżniają tu trzy powiązane, ale różne poziomy: przedsiębiorcę jako podmiot, przedsiębiorstwo jako zorganizowany majątek oraz działalność gospodarczą jako określony typ aktywności.
Zgodnie z kodeksem cywilnym i ustawą prawo przedsiębiorców, przedsiębiorcą jest: osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna bez osobowości prawnej, której inna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonująca działalność gospodarczą we własnym imieniu. Wspólnicy spółki cywilnej są przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez siebie działalności. Działalność gospodarcza musi mieć cechy: zorganizowania, zarobkowości, wykonywania we własnym imieniu oraz w sposób ciągły.
Co obejmuje przedsiębiorstwo?
Skoro przedsiębiorca jest podmiotem, to przedsiębiorstwo jest jego „narzędziem” działania. W art. 55 KC wymieniono przykładowe elementy, które zwykle wchodzą w skład przedsiębiorstwa. W praktyce możesz mieć do czynienia z takimi składnikami jak nazwa, logo, umowy z kontrahentami czy wyposażenie biura, które razem tworzą jedną całość gospodarczą.
W skład przedsiębiorstwa mogą wchodzić między innymi: oznaczenie indywidualizujące (nazwa, znak towarowy), nieruchomości i ruchomości, prawa z umów, wierzytelności, zezwolenia, koncesje, licencje, dokumentacja czy tajemnice przedsiębiorstwa. Kiedy sprzedajesz przedsiębiorstwo, co do zasady przechodzą na nabywcę wszystkie te elementy, chyba że umowa stanowi inaczej. Dlatego w akcie notarialnym sprzedaży przedsiębiorstwa tak istotne jest doprecyzowanie zakresu tej masy majątkowej.
Czy przedsiębiorstwo zawsze musi zarabiać?
Potocznie wiele osób uważa, że „jest przedsiębiorstwo – musi być zysk”. Prawo cywilne patrzy na to nieco inaczej. W definicji przedsiębiorstwa podkreśla się cel w postaci prowadzenia działalności gospodarczej, a nie bezwzględny wymóg generowania zysku w każdej chwili. Liczy się organizacja składników i ich przeznaczenie do działalności zarobkowej, nawet jeśli w danym okresie biznes notuje stratę.
Zdarza się też, że przedsiębiorstwo ma element mocno społeczny, jak w przypadku przedsiębiorstwa społecznego. Taki podmiot prowadzi działalność gospodarczą, ale zysk przeznacza na reintegrację zawodową i społeczną określonych grup, na przykład osób bezrobotnych czy z niepełnosprawnościami. Nadal jednak spełnia wymóg prowadzenia działalności gospodarczej i występuje w obrocie, wystawiając faktury czy zatrudniając pracowników.
Czym w prawie jest firma?
Kodeks cywilny w kilku prostych przepisach precyzuje, czym jest firma. Mówi on, że przedsiębiorca działa pod firmą, a firmę ujawnia się w odpowiednim rejestrze. To właśnie dlatego w KRS czy CEIDG widzisz wpisy, w których obok danych osoby lub spółki widnieje jej firma.
Najistotniejsza cecha firmy to jej identyfikująca funkcja. Firma przedsiębiorcy powinna odróżniać się dostatecznie od firm innych przedsiębiorców działających na tym samym rynku, a jednocześnie nie może wprowadzać w błąd co do osoby, przedmiotu działalności, miejsca prowadzenia biznesu czy źródeł zaopatrzenia. To właśnie ten przepis bywa podstawą sporów o naruszenie prawa do firmy.
Firma osoby fizycznej
W przypadku jednoosobowej działalności przepisy są bardzo konkretne. Firmą osoby fizycznej jest zawsze jej imię i nazwisko. Można rozbudować je o dodatkowe określenia, ale rdzeń pozostaje niezmienny. Dlatego jeśli prowadzisz warsztat samochodowy czy biuro rachunkowe w formie działalności jednoosobowej, twoja firma musi zawierać pełne imię i nazwisko.
Możesz jednak dodać element marketingowy lub opisowy, który pomaga klientom. Przykładowo: „Warsztat Samochodowy Szybko Tanio Dobrze Jan Kowalski”. Taka konstrukcja łączy wymóg prawny (imię i nazwisko) z oznaczeniem rodzaju usług i sloganem. Dzięki temu nazwa dobrze działa zarówno w rejestrze, jak i w reklamie.
Firma osoby prawnej
Dla spółek z o.o., spółek akcyjnych czy fundacji zasady są odmienne. Firmą osoby prawnej jest jej nazwa i musi ona zawierać oznaczenie formy prawnej – może być skrócone, np. „sp. z o.o.”. Do tego można dodać element wskazujący na przedmiot działalności albo siedzibę, co często ułatwia identyfikację podmiotu w obrocie gospodarczym.
Dopuszczalne jest także umieszczenie w firmie nazwiska lub pseudonimu osoby fizycznej, jeżeli ma to pokazać związek tej osoby z powstaniem albo działalnością przedsiębiorcy. Wymaga to jednak pisemnej zgody tej osoby, a po jej śmierci – zgody małżonka i dzieci. Tak powstają nazwy typu: „Dom Wydawniczy Nowak sp. z o.o.”, które łączą nazwę fantazyjną z nazwiskiem założyciela.
Firmy spółek osobowych
Dla spółek osobowych – jawnej, partnerskiej, komandytowej i komandytowo-akcyjnej – reguły ustala Kodeks spółek handlowych. Ustawodawca przywiązuje tu dużą wagę do wskazania wspólników odpowiadających za zobowiązania spółki, co bezpośrednio przekłada się na kształt firmy.
W uproszczeniu wygląda to tak:
- firma spółki jawnej zawiera nazwiska lub firmy wszystkich wspólników albo przynajmniej jednego z nich oraz dopisek „spółka jawna”,
- firma spółki partnerskiej musi zawierać nazwisko co najmniej jednego partnera, oznaczenie „i partner”, „i partnerzy” albo „spółka partnerska” oraz wskazanie wolnego zawodu,
- firma spółki komandytowej obejmuje nazwisko jednego lub kilku komplementariuszy oraz dodatek „spółka komandytowa”; nazwisko komandytariusza nie może się w niej znaleźć, bo wtedy odpowiadałby jak komplementariusz,
- firma spółki komandytowo‑akcyjnej zawiera nazwiska komplementariuszy i dopisek „spółka komandytowo‑akcyjna”; nazwisko akcjonariusza również nie może być w firmie.
W przypadku, gdy komplementariuszem jest osoba prawna, w firmie spółki komandytowej czy komandytowo‑akcyjnej trzeba podać pełne brzmienie firmy tej osoby prawnej wraz z odpowiednim dodatkiem. To pozwala wierzycielom szybko ustalić, kto realnie odpowiada za długi spółki.
Jak prawo odróżnia przedsiębiorstwo, firmę i działalność gospodarczą?
W obrocie biznesowym często miesza się trzy pojęcia: firma, przedsiębiorstwo i działalność gospodarcza. Dla urzędów i sądów każde z nich oznacza coś innego. To rozróżnienie widać choćby w ustawach o sukcesji działalności, w rejestrach CEIDG i KRS czy w przepisach podatkowych.
W praktyce można to ująć tak: działalność gospodarcza to pewien typ aktywności zarobkowej, przedsiębiorstwo to zespół składników służących do jej prowadzenia, a firma to nazwa, pod którą przedsiębiorca tę działalność prowadzi. Na przykład: prowadzisz działalność gastronomiczną, używasz przedsiębiorstwa w postaci restauracji z wyposażeniem i marką, a działasz pod firmą „Restauracja Carska Jan Kowalski”.
Jak widzi to CEIDG i KRS?
Wpis do CEIDG dotyczy zawsze przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną. Rejestr ujawnia firmę (imię i nazwisko z dodatkami), adres, kody PKD, formę opodatkowania czy informację o ewentualnym zarządcy sukcesyjnym. To nie przedsiębiorstwo jest wpisane do CEIDG, lecz osoba prowadząca działalność gospodarczą.
W KRS ujawnia się natomiast przede wszystkim spółki handlowe, spółdzielnie, fundacje i stowarzyszenia prowadzące działalność gospodarczą. W rejestrze przedsiębiorców pojawia się firma osoby prawnej, jej forma, siedziba, a także dane członków organów. Przedsiębiorstwo, jako zespół składników, może być zbywane czy wnoszone aportem, ale nadal to spółka pozostaje podmiotem wpisanym do rejestru.
Czy definicje z prawa zgadzają się z językiem potocznym?
W codziennych rozmowach „firma” często oznacza wszystko naraz: biznes, budynek, zespół ludzi i markę. Z punktu widzenia przepisów takie zlanie pojęć jest zbyt szerokie. Dla prawidłowego sporządzenia umowy czy aktu notarialnego trzeba wyraźnie wskazać, czy chodzi o zbycie przedsiębiorstwa, zmianę firmy, czy np. rejestrację działalności gospodarczej.
Przykład: gdy sprzedajesz „firmę” w języku prawnym, w umowie prawdopodobnie pojawi się sformułowanie o „zbyciu przedsiębiorstwa” albo „zbyciu zorganizowanej części przedsiębiorstwa”. Sama zmiana firmy (nazwy) to często tylko aktualizacja wpisu w rejestrze, a nie przeniesienie całego biznesu na inną osobę.
Czym jest przedsiębiorstwo społeczne?
Połączenie słów „przedsiębiorstwo” i „społeczne” budzi wiele emocji. W potocznym odczuciu przedsiębiorstwo ma zarabiać, a to co społeczne – działa „nie dla pieniędzy”. Tymczasem współczesne regulacje pokazują, że można łączyć działalność gospodarczą z realizacją misji społecznej, choć prawna definicja takiego podmiotu długo pozostawała poza systemem ustawowym.
Już w latach 80. zespół pod kierownictwem Leszka Balcerowicza proponował rozwiązania, w których przedsiębiorstwo społeczne prowadzi samodzielną działalność na zasadach rachunku ekonomicznego, a państwo oddziałuje na nie poprzez podatki, ceny czy oprocentowanie kredytów. Współczesne podejście rozwinął Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej (KPRES) przyjęty przez Radę Ministrów w 2014 r.
Jak brzmi aktualna definicja przedsiębiorstwa społecznego?
Aktualnie obowiązujące wytyczne, oparte na KPRES i dokumentach dotyczących Europejskiego Funduszu Społecznego, opisują przedsiębiorstwo społeczne jako podmiot ekonomii społecznej, który łączy biznes z zatrudnianiem osób w trudnej sytuacji na rynku pracy. Definicja z wytycznych z 8 lipca 2019 r. zawiera kilka warunków, które trzeba spełnić jednocześnie, by otrzymać taki status.
Przedsiębiorstwo społeczne to podmiot, który między innymi:
- prowadzi działalność gospodarczą zarejestrowaną w KRS lub działalność odpłatną pożytku publicznego, oświatową albo kulturalną,
- zatrudnia co najmniej 30% osób w szczególnie trudnej sytuacji (np. bezrobotnych, z niepełnosprawnościami, zagrożonych ubóstwem),
- nie dzieli zysku między wspólników, akcjonariuszy ani pracowników, lecz przeznacza go na rozwój firmy lub reintegrację społeczną i zawodową,
- jest zarządzane w sposób demokratyczny,
- ma wprowadzone limity wynagrodzeń, aby płace nie kłóciły się z ideą podmiotu społecznego,
- zatrudnia co najmniej trzy osoby w określonym wymiarze czasu pracy i prowadzi wobec zatrudnionych proces reintegracyjny, określony w czasie i uzgodniony z pracownikiem.
Tak ujęta definicja nie stoi w sprzeczności z kodeksową definicją przedsiębiorstwa. Odnosi się do szczególnego typu przedsiębiorstwa, które obok działalności gospodarczej realizuje wyraźnie określoną funkcję społeczną. Jest więc to przedsiębiorstwo z misją, ale nadal pozostaje przedsiębiorstwem w rozumieniu przepisów cywilnych.
Czy każda organizacja pozarządowa prowadząca biznes to przedsiębiorstwo społeczne?
Część środowiska organizacji pozarządowych krytykuje opisane wyżej ujęcie. Powód jest prosty: według definicji z KPRES przedsiębiorstwem społecznym nie będzie fundacja czy stowarzyszenie, które prowadzi działalność gospodarczą wyłącznie po to, by zarobić środki na inną działalność społeczną, jeśli nie zatrudnia osób w szczególnej sytuacji. Przykładowo stowarzyszenie wydające kalendarze, żeby sfinansować zajęcia dla dzieci, nie spełni warunku zatrudnienia 30% osób zagrożonych wykluczeniem.
Wciąż też brak ustawowej definicji przedsiębiorstwa społecznego, co oznacza, że z punktu widzenia języka potocznego każdy może nazwać się w ten sposób. Prawdziwe znaczenie ma jednak ta definicja, która widnieje w wytycznych dla programów finansowanych z EFS. To ona decyduje, kto może korzystać ze specjalistycznego wsparcia czy dotacji na przedsiębiorstwa społeczne.
Jak świadomie używać pojęć firma, przedsiębiorstwo i przedsiębiorca?
W umowach, wnioskach czy rozmowach z księgową warto pilnować, którego słowa używasz. Pomylenie firmy z przedsiębiorstwem może skutkować niejasnościami, a czasem nawet sporem. Inaczej bowiem wygląda zmiana nazwy, inaczej sprzedaż przedsiębiorstwa, a jeszcze inaczej przekształcenie formy prawnej przedsiębiorcy.
Warto więc stosować kilka prostych zasad:
- „Przedsiębiorca” – gdy mówisz o konkretnym podmiocie, który wykonuje działalność gospodarczą (osoba fizyczna, spółka z o.o., spółka jawna itd.).
- „Firma” – gdy chodzi o nazwę widniejącą w CEIDG lub KRS, pod którą przedsiębiorca występuje w obrocie.
- „Przedsiębiorstwo” – gdy opisujesz zorganizowany majątek służący do prowadzenia biznesu, szczególnie przy sprzedaży, dziedziczeniu czy wnoszeniu aportu.
- „Przedsiębiorstwo społeczne” – gdy mowa o podmiocie ekonomii społecznej spełniającym określone warunki zatrudnienia i przeznaczenia zysku.
Dzięki temu łatwiej będziesz rozmawiać z prawnikiem, doradcą podatkowym czy urzędnikiem i jasno pokazywać, czy chodzi ci o nazwę, o samą osobę przedsiębiorcy, czy o majątek i strukturę twojego biznesu.
